Nafaka, bir kimsenin bakım ve geçim ihtiyacının karşılanması amacıyla, kanunen yükümlü olan kişi tarafından düzenli olarak ödenen maddi destektir. Boşanma sürecinde ve sonrasında en çok merak edilen, çoğu zaman da en çok tartışılan konuların başında gelir. Türk Medeni Kanunu (TMK) farklı amaçlara hizmet eden dört nafaka türü düzenlemiştir. Bu rehberde her bir nafaka türünü hukuki dayanağıyla, nafaka miktarının nasıl belirlendiğini, artırım–azaltım–kaldırma davalarını ve ödenmemesi hâlinde başvurulabilecek yolları bol örnekle açıklıyoruz.
Nafaka Nedir ve Kaç Türü Vardır?
Hukukumuzda nafaka tek bir kavram değildir; ödenme zamanına, amacına ve lehtarına göre dörde ayrılır:
| Nafaka türü | Dayanak | Kime / ne zaman |
|---|---|---|
| Tedbir nafakası | TMK m.169 | Dava süresince eş ve/veya çocuk için |
| Yoksulluk nafakası | TMK m.175 | Boşanma sonrası yoksulluğa düşecek eşe |
| İştirak nafakası | TMK m.182 | Velayeti almayan eşten çocuğun giderlerine |
| Yardım nafakası | TMK m.364 | Boşanmadan bağımsız; altsoy/üstsoy/kardeşe |
1. Tedbir Nafakası (TMK m.169)
Boşanma davası açıldığında hâkim, talep olmasa dahi eşlerin ve çocukların geçimi için geçici önlemler alır. Bu kapsamda hükmedilen nafaka tedbir nafakasıdır ve kural olarak dava kesinleşinceye kadar devam eder. Dava sonunda, çocuk yönünden iştirak nafakasına, eş yönünden yoksulluk nafakasına dönüşebilir.
Örnek: Boşanma davası açan ve geliri olmayan kadın için hâkim, dava başında aylık tedbir nafakasına hükmedebilir. Bu nafaka, dava sürerken kadının ve çocukların geçimini güvence altına alır.
2. Yoksulluk Nafakası (TMK m.175)
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer eşten yoksulluk nafakası isteyebilir. Burada kusursuzluk değil, daha ağır kusurlu olmama ölçütü aranır; nafaka, ödeyenin gücüyle orantılı olmalıdır.
Örnek: 20 yıllık evlilikte hiç çalışmamış, mesleği olmayan ve boşanma sonrası geçimini sağlayamayacak durumda olan eş, daha ağır kusurlu değilse, diğer eşin gelirine göre belirlenecek aylık yoksulluk nafakasına hak kazanabilir.
Önemli: Yoksulluk nafakası kural olarak süresizdir; ancak nafaka alan eşin yeniden evlenmesi, evlilik benzeri bir hayat sürmesi, yoksulluğunun ortadan kalkması veya ölümü hâlinde kaldırılması istenebilir.
3. İştirak Nafakası (TMK m.182)
Velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine gücü oranında katılır. İştirak nafakası çocuğun hakkıdır ve kamu düzenine ilişkindir; bu nedenle önceden feragat edilemez. Çocuk ergin olana (kural olarak 18 yaş; eğitimi devam ediyorsa belirli koşullarda devam edebilir) kadar gündemde kalır.
Örnek: 7 yaşında okula giden bir çocuğun velayeti annede; baba düzenli gelir sahibi. Hâkim, çocuğun eğitim, beslenme ve barınma giderlerini babanın geliriyle orantılayarak makul bir aylık tutar belirler ve çoğu zaman bu tutarın her yıl TÜFE oranında artırılmasına hükmeder.
4. Yardım Nafakası (TMK m.364)
Boşanmadan bağımsız olarak, yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek altsoy, üstsoy ve kardeşler lehine talep edilebilir. Amaç, aile içi dayanışmanın asgari düzeyde sürdürülmesidir.
Örnek: Geliri olmayan ve bakıma muhtaç yaşlı bir anne, maddi durumu yerinde olan çocuğundan yardım nafakası talep edebilir.
Nafaka Miktarı Nasıl Belirlenir?
Kanunda sabit bir tutar yoktur; hâkim, tarafların ekonomik ve sosyal durumunu hakkaniyet çerçevesinde değerlendirir. Dikkate alınan başlıca ölçütler:
- Nafaka yükümlüsünün geliri, malvarlığı ve ödeme gücü
- Nafaka alacaklısının ihtiyaçları ve geliri
- Çocuğun yaşı, eğitim durumu, sağlık ve özel gereksinimleri
- Tarafların evlilik süresince alıştığı yaşam standardı
- Enflasyon ve günün ekonomik koşulları
Örnek (denge): Aylık geliri yüksek olan bir yükümlü için belirlenen iştirak nafakası, asgari ücretle çalışan bir yükümlü için belirlenecek tutardan daha yüksek olur; çünkü ölçüt hem çocuğun ihtiyacı hem de yükümlünün gücüdür.
Nafaka Artırım, Azaltım ve Kaldırma Davası
Nafaka kesin ve değişmez değildir. Koşullar değişirse taraflar şu davaları açabilir:
- Nafaka artırım davası: Çocuğun büyümesi, masrafların artması veya enflasyon nedeniyle nafakanın yükseltilmesi.
- Nafaka azaltım davası: Yükümlünün gelirinin önemli ölçüde düşmesi (işsiz kalma, hastalık) hâlinde.
- Nafakanın kaldırılması: Yoksulluk nafakasında, alanın yeniden evlenmesi veya yoksulluğunun sona ermesi gibi hâllerde.
Örnek (artırım): Protokolde artış oranı belirlenmemiş ve yıllar içinde enflasyon nedeniyle yetersiz kalan nafaka için, nafaka alacaklısı artırım davası açarak tutarın günün koşullarına uyarlanmasını isteyebilir.
Örnek (kaldırma): Yoksulluk nafakası alan eşin bir başkasıyla fiilen evliymiş gibi birlikte yaşadığı ispatlanırsa, ödeyen eş nafakanın kaldırılmasını talep edebilir.
Nafaka Ödenmezse Ne Olur?
Nafaka ilamı (kararı) bir icra takibine konu edilebilir:
- İlamlı icra takibi başlatılabilir, maaş/banka hesabına haciz konabilir.
- Israrla ödememe hâlinde, İcra ve İflas Kanunu uyarınca tazyik hapsi (3 aya kadar) gündeme gelebilir.
Örnek: Mahkemece hükmedilen iştirak nafakasını ödemeyen baba hakkında icra takibi başlatılabilir; ödememe sürerse, şikâyet üzerine tazyik hapsi uygulanabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Görevli mahkeme: Aile Mahkemesi (yardım nafakasında Sulh Hukuk Mahkemesi).
- Yetkili mahkeme: Nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
Sık Yapılan Hatalar
- İştirak nafakasından feragat edilebileceğini düşünmek (mümkün değildir).
- Gelir değişikliğinde azaltım/artırım davası açmak yerine ödemeyi tek taraflı kesmek (bu, icra ve tazyik hapsi riskine yol açar).
- Artırım oranını protokole yazmadan anlaşmalı boşanmak.
Sıkça Sorulan Sorular
Çalışan kadın yoksulluk nafakası alabilir mi? Ölçüt “yoksulluğa düşme”dir. Geliri ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyen eş, daha ağır kusurlu değilse nafaka talep edebilir.
Yoksulluk nafakası ömür boyu mu ödenir? Süresiz hükmedilebilir; ancak alanın yeniden evlenmesi, fiilî evlilik yaşaması veya yoksulluğunun sona ermesi hâlinde kaldırılması istenebilir.
İştirak nafakası çocuk 18 yaşına gelince biter mi? Kural olarak çocuğun ergin olmasıyla sona erer; ancak eğitimi devam eden çocuk için belirli koşullarda yardım nafakasına dönüşebilir.
Nafaka geriye dönük istenebilir mi? Tedbir nafakası dava tarihinden itibaren hükmedilir. Artırım davalarında talep ve dava tarihi önem taşır.
Babanın işi yoksa iştirak nafakası ödenir mi? Çocuğun ihtiyacı esastır; yükümlünün asgari ölçüde de olsa katkı sağlaması beklenir.
Nafaka davasında avukat zorunlu mu? Zorunlu değildir; ancak miktarın doğru belirlenmesi ve hak kaybının önlenmesi için hukuki destek yararlıdır.
Anlaşmalı boşandık, sonradan nafaka isteyebilir miyim? Protokolde yoksulluk nafakasından feragat edildiyse sonradan talep güçleşir; çocuk için iştirak nafakası ise her zaman istenebilir.
Nafaka nasıl artırılır? Kendiliğinden artmaz; ya protokolde/ilamda artış oranı (örn. TÜFE) belirlenir ya da nafaka artırım davası açılır.
İlgili yazılar: Boşanma Davası Nasıl Açılır? · Velayet Davası · Anlaşmalı Boşanma Protokolü · Boşanmada Mal Paylaşımı
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Nafaka miktarı ve türü kişisel duruma ve güncel mevzuata göre değişebileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.